Ai quyết định tên gọi của bão và hệ thống đặt tên hoạt động ra sao?

Đặt tên cho một cơn bão không phải chuyện ngẫu hứng: đó là một quy trình có tổ chức, nhằm giúp cộng đồng, giới báo chí và các cơ quan ứng phó nhận diện nhanh và chính xác những xoáy thuận nhiệt đới khi chúng xuất hiện. Bài viết này giải thích ai chịu trách nhiệm đặt tên, tại sao cần danh sách tên và cách các danh sách đó được vận hành ở những khu vực khác nhau trên thế giới.

Vì sao cần đặt tên cho bão?

Trước khi có tên gọi, các cơn bão thường được nhận dạng bằng toạ độ vĩ – kinh, hoặc các mã số kỹ thuật. Những phương pháp đó khó nhớ và dễ nhầm khi truyền thông hoặc khi các trạm khí tượng, hải đội và cộng đồng trao đổi thông tin khẩn cấp. Gán một tên ngắn, dễ phát âm giúp tăng tốc việc thông báo, giảm sai sót khi ghi nhận và nâng cao khả năng người dân chú ý tới cảnh báo.

Nguồn gốc và cơ quan quản lý danh sách tên

Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) giữ vai trò điều phối các quy tắc đặt tên theo khu vực. Các danh sách tên thường được đề xuất bởi cơ quan khí tượng quốc gia (NMHSs) của các nước thành viên, sau đó được phê duyệt tại các cuộc họp khu vực do WMO hoặc các cơ quan chuyên ngành tổ chức.

Vai trò của Trung tâm khu vực

Ở mỗi khu vực biển khác nhau có những đầu mối chuyên trách. Ví dụ, Cục Khí tượng Nhật Bản (JMA) là một trong sáu trung tâm khu vực được WMO ủy quyền đảm trách việc dự báo, cảnh báo và đặt tên cho các xoáy thuận nhiệt đới hoạt động trên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông.

Cách thức xây dựng và luân phiên các danh sách tên

Nguyên tắc phổ biến là các quốc gia thành viên đề cử các tên (đôi khi là tên địa danh, động vật, thực vật hoặc từ ngữ mang ý nghĩa văn hóa). Những tên này được gom vào một hoặc nhiều danh sách và sẽ được dùng luân phiên theo năm. Ở khu vực Đại Tây Dương, ví dụ, WMO dùng 21 tên trong mỗi danh sách và tồn tại sáu danh sách thay nhau; tức là danh sách của một năm sẽ được sử dụng trở lại sau sáu năm.

Ở Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, mỗi quốc gia thường đóng góp một nhóm tên (mỗi nước đề xuất 10 tên và chia thành 5 danh sách), rồi các danh sách này xoay vòng theo thứ tự. Ở khu vực Bắc Ấn Độ Dương, một hệ thống mới áp dụng từ năm 2020 sử dụng tên trung tính và sắp xếp theo bảng chữ cái do các quốc gia liên quan đề xuất.

Quy tắc áp dụng khi tên trong năm hết sạch

Nếu số cơn bão trong một năm vượt quá số tên có trong danh sách, khu vực đó sẽ dùng một danh sách bổ sung đã được chuẩn bị trước. Một số khu vực (như Philippines) còn duy trì các danh sách riêng cho vùng trách nhiệm của họ: khi một xoáy thuận bước vào Philippine Area of Responsibility (PAR), cơ quan PAGASA có thể gán cho nó một tên trong danh sách nội bộ gồm 25 tên.

Tiêu chí phân loại và mức áp dụng tên

Không phải mọi hệ thống áp dụng tên cho mọi loại áp thấp. Thông thường, tên chỉ được gán cho những xoáy thuận nhiệt đới đạt cấp bão trở lên. Theo tiêu chuẩn của Joint Typhoon Warning Center (JTWC), một xoáy thuận ở tây bắc Thái Bình Dương được coi là bão khi sức gió nằm trong khoảng 73–148 km/h; nếu gió mạnh từ 149 km/h trở lên, sẽ được gọi là siêu bão.

Việc loại bỏ tên và xử lý tên gây tổn thất lớn

Danh sách tên không phải bất biến. Khi một cơn bão gây thương vong hoặc thiệt hại nặng nề, tên của nó thường sẽ bị loại bỏ để tránh gợi lại ký ức đau buồn. Những tên nổi tiếng từng bị loại khỏi danh sách bao gồm Haiyan, Sandy, Katrina, Mitch và Tracy. Các thành viên trong ủy ban bão sẽ bỏ phiếu để quyết định việc loại tên và đề nghị tên thay thế.

Cách đặt tên ở khu vực Đông Nam Á: ví dụ cụ thể

Trong khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương và Biển Đông, phần lớn tên bão là tên địa danh, tên loài động-thực vật hoặc những từ có ý nghĩa văn hóa do các quốc gia đề xuất. Danh sách tên dùng cho khu vực này gồm khoảng 140 tên đóng góp từ nhiều nước, và được duyệt bởi ủy ban liên quan.

Khi một cơn bão được đặt tên trong khu vực, tên sẽ được lấy theo thứ tự trong danh sách. Ví dụ, sau khi một cơn bão mang tên Sonca đi qua, cơn bão tiếp theo trong cùng khu vực sẽ mang tên Nesat theo thứ tự quy định.

Một vài ví dụ thực tế

Tên bão Sonca là một trong những tên quốc tế được đăng ký và đã được dùng khi cơn bão tương ứng có sức gió tối đa khoảng 75 km/h khi đổ bộ vào vùng giáp ranh Quảng Bình – Quảng Trị. Trong một trường hợp khác, bão Talim khi đổ bộ vào Việt Nam được biết là tên do Philippines đề xuất.

Trường hợp bão Yagi được nêu làm ví dụ cho cách phân loại và theo dõi: Yagi xuất phát từ vùng áp thấp hình thành cách Palau khoảng 540 km về phía tây bắc, được đánh giá là bão nhiệt đới theo phân loại của JMA sau khi hệ thống mạnh lên. Báo cáo mô tả Yagi là một trong những cơn bão mạnh nhất trong khu vực trong năm 2024, với nhiều kỷ lục về sức gió và thời gian ảnh hưởng trên đất liền.

Vai trò truyền thông và cộng đồng trong việc đặt tên

Các chuyên gia khí tượng lưu ý rằng tên gọi giúp truyền thông đưa tin nhanh hơn và rõ ràng hơn, từ đó khiến người dân chú ý đến các khuyến cáo hơn. Jim Andrews, một nhà khí tượng học cấp cao tại AccuWeather.com, từng nói rằng các nhà dự báo có “một danh sách tên gọi đặc biệt cho các cơn bão” và theo chu kỳ, một số tên sẽ bị loại khi cần thiết và thay thế bằng tên mới.

Những điểm cần lưu ý khi tiếp nhận thông tin bão theo tên

• Biết rõ khu vực quản lý tên: cùng một cơn bão có thể mang tên quốc tế khác với tên địa phương (ví dụ khi vào PAR của Philippines).
• Không phải tên nào cũng được sử dụng ngay khi hình thành áp thấp; tên thường được gán khi đạt mức bão theo tiêu chuẩn khu vực.
• Tên có thể bị loại nếu cơn bão trước đó gây thiệt hại lớn; việc này được quyết định qua bỏ phiếu của các quốc gia thành viên.

Các câu hỏi thường gặp (FAQ)

Kết luận — điều quan trọng cần nhớ

Hệ thống đặt tên cơn bão là một giải pháp thực tế để cải thiện hiệu quả thông tin cảnh báo và phối hợp ứng phó. Qua việc phân công trách nhiệm cho các trung tâm khu vực, luân phiên danh sách và có cơ chế loại tên khi cần, hệ thống này vừa tôn trọng đặc thù văn hóa của từng quốc gia vừa phục vụ mục tiêu an toàn công cộng. Khi tiếp nhận thông tin về bão, người dân nên để ý cả tên quốc tế và tên địa phương để nắm được cảnh báo chính xác cho vùng mình.

<!– Giới thiệu đọc thêm theo quy tắc nội bộ: ba đoạn riêng, mỗi đoạn có đúng một thẻ anchor text –>

Nếu bạn quan tâm tới lý do một số họ lại phổ biến ở Trung Quốc và cách lịch sử, kỹ thuật dẫn tới hiện trạng họ ít đa dạng, bài viết Khám phá nguyên nhân 5 họ phổ biến chiếm hàng trăm triệu người ở Trung Quốc sẽ giải thích các yếu tố lịch sử và kết quả nhân khẩu học liên quan.

Đối với những ai muốn hiểu rõ hơn về các kim loại quý và phân biệt một cách chính xác giữa các chất liệu trang sức, bài viết Giải mã bạch kim: nguồn gốc, đặc tính và cách phân biệt với vàng trắng cung cấp cái nhìn chuyên sâu về tính chất và ứng dụng của bạch kim.

Nếu bạn tò mò về một loại thuốc có cả giá trị y tế lẫn nguy cơ lạm dụng, bài Góc nhìn toàn diện về ketamin: công dụng y tế, tác hại và quy định tại Việt Nam trình bày vai trò trong y tế và những vấn đề quản lý liên quan.