Cách Nhận Diện Và Đặt Tên Cho Các Ngôi Sao Trên Bầu Trời

Bầu trời đêm chứa đựng hàng triệu ngôi sao, và việc xác định cũng như đặt tên cho chúng là một hành trình thú vị đã kéo dài qua nhiều thế kỷ.

Nhiều người trong chúng ta đã dành hàng giờ để ngắm nhìn bầu trời chỉ để cảm nhận sự kỳ diệu của các ngôi sao, hành tinh, và chòm sao. Đối với những người yêu thích thiên văn, việc nhận biết các ngôi sao sáng hơn trở thành một phần thú vị của trải nghiệm ngắm trời đêm.

Trên thực tế, có hàng trăm ngôi sao mà chúng ta có thể thấy bằng mắt thường, ngay cả khi không cần tới kính thiên văn. Vậy, làm thế nào mà những ngôi sao này được đặt tên và xác định danh tính của chúng?

Hình ảnh của chòm sao Song Tử từ tập bản đồ sao của Bayer

Để giải thích điều này, trước hết cần xem xét một số thông tin lịch sử về cách mà nhân loại đã đặt tên cho các ngôi sao trong suốt nhiều năm qua. Các ngôi sao nổi bật thường đã được đặt tên từ xa xưa và vẫn được sử dụng cho đến thời điểm hiện tại. Tuy nhiên, thiên văn học hiện đại sử dụng một hệ thống ký hiệu cụ thể để phân loại các ngôi sao, thường là các chữ cái và số, tạo thành danh mục chính thức.

Chẳng hạn, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Lyra được gọi là Vega, nhưng nó còn có các ký hiệu khác như Alpha Lyrae (theo ký hiệu Bayer), 3 Lyrae (theo ký hiệu Flamsteed), và nhiều tên khác trong các danh mục khác nhau.

Chúng ta sẽ khám phá các tên gọi đã được gán cho các ngôi sao, bao gồm cả những tên riêng có nguồn gốc cổ xưa và hiện đại, cũng như những tên được tổ chức thuộc Liên minh Thiên văn Quốc tế (IAU) quy định. Nguồn gốc của nhiều tên riêng nhất thường bắt nguồn từ các văn bản Hy Lạp cổ đại. Một số ví dụ gồm Sirius – sao Thiên Lang, sao Procyon (tên một chi động vật), sao Arcturus trong chòm sao Ursa Major (Con gấu vĩ đại).

Sơ đồ của Tam giác mùa xuân nổi tiếng. Sao Arcturus theo sau Ursa Major, trong khi nó di chuyển trên bầu trời.

Điều thú vị là nhiều tên gọi hiện nay có nguồn gốc từ tiếng Ả Rập, vì các nhà thiên văn học Ả Rập đã đặt tên cho các ngôi sao trong suốt thời kỳ Trung cổ. Nhiều tên này gắn liền với những câu chuyện và truyền thuyết, thường xuyên phản ánh vị trí của các ngôi sao trong chòm sao của chúng. Ví dụ như tên Deneb có nghĩa là ‘đuôi’ và Aldebaran nghĩa là ‘người theo dõi’ hay Fomalhaut nghĩa là ‘miệng của cá voi’.

Biểu đồ này chứa tên riêng của các ngôi sao nổi bật trong chòm sao Sư Tử. Các chữ cái Hy Lạp trong ngoặc đơn là ký hiệu Bayer của các ngôi sao tương ứng.

Hiện tại, việc đặt tên cho sao không còn phổ biến như trước đây, do nó yêu cầu quá trình phức tạp với nhiều thủ tục pháp lý. Thậm chí có trường hợp nhiều ngôi sao cùng được đặt tên giống nhau, ví dụ như ‘Deneb’ trong chòm sao Cygnus và ‘Denebola’ trong chòm sao Leo. Khi các tên gọi Ả Rập được dịch sang các ngôn ngữ khác, như tiếng Latinh, ý nghĩa có thể bị mất đi.

Vào thế kỷ 17, Johannes Bayer đã xuất bản một danh sách phân loại các ngôi sao, trong đó dùng chữ cái Hy Lạp để chỉ định vị trí các ngôi sao theo độ sáng. Ngôi sao sáng nhất sẽ được ký hiệu là ‘Alpha’, và thứ hai là ‘Beta’, v.v. Chữ cái Hy Lạp sẽ đi cùng tên quốc tế của chòm sao. Ví dụ, Sirius, ngôi sao sáng nhất trong chòm sao Canis Major, được gọi là ‘Alpha Canis Majoris’, nghĩa là ‘thuộc về Canis Major’.

Chòm sao Orion và các chòm sao lân cận khác cho thấy các ký hiệu Bayer của các ngôi sao cấu thành của nó

Tuy nhiên, Bayer không luôn thực hiện theo quy tắc ánh sáng như đã nêu. Ví dụ, trong chòm sao Ursa Major, ông chỉ định tên ngôi sao theo thứ tự từ trái sang phải, và không nhất thiết phải theo độ sáng. Hai trăm năm sau khi hệ thống của Bayer ra đời, John Flamsteed đã giới thiệu phương pháp phân loại bằng số, trong đó các sao được đánh số từ Tây sang Đông trong mỗi chòm. Vì vậy, ngôi sao thứ nhất ở cực Tây của chòm sao Kim Ngưu được gọi là 1 Tauri, và sao thứ hai là 2 Tauri.

Hình ảnh của các ngôi sao lõi trong cụm sao Hyades.

Cả hai hệ thống Bayer và Flamsteed đều chỉ áp dụng cho các ngôi sao nổi bật trong chòm sao. Khi các ngôi sao kém nổi bật hơn được phát hiện, cần một hệ thống mới để nhận diện chúng. Vì vậy, các danh mục mới đã ra đời dựa vào vị trí ngôi sao trên bầu trời, không phụ thuộc vào chòm sao mẹ.

Một trong những danh mục phổ biến nhất hiện nay là Danh mục Ngôi sao sáng Yale. Những ngôi sao trong danh mục này được gán ký hiệu là ‘HR’ hoặc ‘BS’ và theo sau là số bốn chữ số. Danh mục này chứa khoảng 9.110 ngôi sao, ví dụ: HR 2326 (tên riêng: Canopus) và HR 7001 (tên riêng: Vega).

Bản đồ bầu trời với các vị trí sao từ Danh mục Sao Sáng

Danh mục khác thường được sử dụng là Danh mục Henry Draper (HD). Danh mục này cũng sử dụng vị trí của sao, với hơn 225.000 ngôi sao, và được mở đầu bằng ‘HD’ theo sau là số sáu chữ số. Danh mục này cũng cung cấp thông tin về các lớp quang phổ của các ngôi sao, giúp xác định loại bức xạ mà ngôi sao phát ra.

Để xác định các ngôi sao nhò hơn, danh mục Durchmusterung đã được phát triển, bao gồm những ngôi sao mờ gấp 50 lần so với ngôi sao kém sáng nhất có thể nhìn thấy bằng mắt thường, với các khảo sát như Khảo sát Bonn và Khảo sát Cordoba.

Các danh mục khác như danh mục Đài quan sát vật lý thiên văn Smithsonian (SAO), Danh mục Vị trí và Chuyển động thích hợp (PPM) và Danh mục Ngôi sao dẫn đường cho kính viễn vọng không gian Hubble (GSC) đều cung cấp thêm thông tin về các ngôi sao. Ví dụ, ngôi sao sáng thứ hai trong chòm sao Orion là ‘Betelgeuse’, đi kèm với nhiều ký hiệu khác nhau như Alpha Orionis (ký hiệu Bayer), 58 Orionis (ký hiệu Flamsteed), HR2061 (Danh mục Ngôi sao sáng Yale), HD39801 (Danh mục Henry Draper) và SAO113271 (Danh mục SAO).

Cho đến nay, việc gán tên cho các ngôi sao đơn lẻ thường được cố định. Tuy nhiên, có những hệ thống để quản lý các ngôi sao đôi hoặc chùm sao, nơi mà hai ngôi sao có thể xuất hiện rất gần nhau và có hoặc không có mối liên kết hấp dẫn. Đối với những sao biến quang theo thời gian, Friedrich Wilhelm Argelander đã đề xuất phương pháp đánh dấu bằng chữ cái còn lại trong ký hiệu của Bayer, với ký tự bắt đầu từ ‘R’ cho sao biến quang đầu tiên trong chòm sao. Sau khi hoàn thành bảng chữ cái đơn, họ bắt đầu sử dụng ‘AA’, ‘AB’ cho đến ‘QZ’. Ví dụ, ‘R Cygni’ là biến quang đầu tiên được phát hiện trong chòm sao Cygnus.

Ngôi sao biến quang được dán nhãn là RS Puppis, được chụp bởi kính viễn vọng Không gian Hubble của NASA.

Việc đặt tên và phân loại các ngôi sao là một phần quan trọng trong thiên văn học hiện đại. Khi có thêm nhiều cuộc khảo sát, số lượng sao ngày càng lớn, việc gán tên và phân loại sẽ giúp cho việc nghiên cứu về các thuộc tính và đặc điểm của chúng trở nên dễ dàng hơn. Trong nhiều trường hợp, các danh mục cũng cung cấp thông tin phong phú hơn về các ngôi sao này.

Những phát triển trong nghiên cứu về các vì sao và hệ sao là minh chứng cho sự tiến bộ của con người trong việc hiểu biết và đánh giá cái đẹp của vũ trụ bao la.