Tác Động và Thách Thức Của Đập Tam Hiệp Sau 18 Năm Hoạt Động

Đập Tam Hiệp tại Trung Quốc hiện đang giữ vị trí là công trình thủy điện lớn nhất từng được xây dựng trên thế giới, theo đánh giá từ CNN vào năm 2020. Đến thời điểm hiện tại, kỷ lục này vẫn chưa bị phá vỡ.

Dự án này tiêu tốn khoảng 200 tỷ Nhân dân tệ (28,6 tỷ USD), được thực hiện trong gần hai thập kỷ và đòi hỏi di dời hơn một triệu dân cư dọc theo sông Dương Tử. Hoàn thành vào năm 2006, đập này cao 181 mét và dài tới 2.335 mét.

Bắt đầu xây dựng từ năm 1994, công trình không chỉ nhằm mục đích sản xuất điện để thúc đẩy kinh tế Trung Quốc, mà còn nhằm kiểm soát dòng chảy của sông Dương Tử, bảo vệ triệu dân khỏi các thảm họa lũ lụt.

Việc xây dựng đập ở vị trí chênh cao và hiểm trở đánh dấu một bước tiến lớn trong phát triển cơ sở hạ tầng của quốc gia này. Theo Washington Post, công trình có thể được so sánh với các kỳ quan như kim tự tháp của Ai Cập.

Ảnh chụp từ trên không ngày 27/7/2020 cho thấy nước lũ đang được xả từ đập Tam Hiệp ở tỉnh Hồ Bắc, miền trung Trung Quốc. (Ảnh: Wang Gang/Xinhua via Getty Images).

Truyền thông Trung Quốc đã gọi đập này là một “cỗ máy sản xuất điện khổng lồ,” với nhà máy thủy điện hoàn thành vào năm 2012, có tổng công suất lên tới 22.500 Megawatt, gấp ba lần so với Đập Grand Coulee, là công trình lớn nhất tại Mỹ, theo thông tin từ CNN.

Trong gần 20 năm qua, đập Tam Hiệp đã góp phần hơn 22.000 tỷ Nhân dân tệ (hơn 3.000 tỷ USD) cho sự phát triển kinh tế của quốc gia.

Sản lượng điện hàng năm từ nhà máy thủy điện của đập đã vượt hơn 100 tỷ kilowatt-giờ (kWh) cho các năm 2018, 2020 và 2021. Đặc biệt, năm 2020, đập đã sản xuất tổng cộng 111,8 tỷ kWh điện sạch – một kỷ lục thế giới.

“Dù dự án này mang lại lợi ích to lớn, nhưng vẫn tồn tại nhiều vấn đề cấp bách cần được giải quyết,” theo tuyên bố của Quốc vụ viện Trung Quốc.

Các Vấn Đề Nổi Bật Của Đập Tam Hiệp

Đập Tam Hiệp không chỉ làm thay đổi cuộc sống của hàng triệu người di dời mà còn tạo ra những tác động nghiêm trọng đến địa chất khu vực.

Áp lực nước khổng lồ phía sau đập đã dẫn đến tình trạng xói mòn bờ sông Dương Tử tại nhiều vị trí, kết hợp với biến động mực nước thường xuyên đã gây ra nhiều trận lở đất. Thông tin từ Tân Hoa xã cho biết.

NASA cũng đã đưa ra cảnh báo rằng đập Tam Hiệp có khả năng làm chậm tốc độ quay của Trái Đất do trọng lượng khổng lồ của hồ chứa phía sau đập.

Đặc biệt, mối đe dọa lớn nhất từ công trình này là hiện tượng tích tụ trầm tích. Việc chặn dòng sông Dương Tử đã giữ lại một lượng lớn phù sa, gây giảm khả năng kiểm soát lũ lụt và làm xói mòn nghiêm trọng ở các vùng phía hạ lưu.

Báo chí Trung Quốc thông báo, sau 18 năm hoạt động (2006-2024), đầm đã tích tụ tới 1,8 tỷ tấn trầm tích, đủ để tạo thành một ngọn núi nhỏ.

Các nghiên cứu gần đây trên ResearchGate bởi PGS. Bas Van Maren từ Đại học Công nghệ Delft, Hà Lan và Giáo sư Shilun Yang từ Đại học Sư phạm Hoa Đông, Trung Quốc đã chỉ ra:

“Tốc độ tải lượng trầm tích của sông Dương Tử đang giảm trong hai thập kỷ qua do tác động từ đập Tam Hiệp.”

Sông Dương Tử có diện tích lưu vực 1,8×106km² và lưu lượng khoảng 30×103m³/giây. Tải lượng trầm tích trung bình trong giai đoạn 1950–2000 tại Nghi Xương (hạ lưu đập Tam Hiệp) là 501 triệu tấn/năm.

Lưu lượng nước chảy vào đập Tam Hiệp vào năm 2020 là 75.000 mét khối một giây. (Ảnh: Xinhua/PA).

Sau khi đập đi vào hoạt động, tốc độ tải trầm tích của sông Dương Tử đã giảm đáng kể. Trong giai đoạn 2003–2005 (thời kỳ đầu triển khai đập), 64% trầm tích đã vào hồ Tam Hiệp bị giữ lại, và sau này, con số này đã vượt quá 80% trong những năm tiếp theo.

Không chỉ vậy, kích thước của các hạt trầm tích cũng có sự thay đổi rõ rệt trước và sau khi đập Tam Hiệp đi vào hoạt động. Trước đó, kích thước hạt trung bình là khoảng 10 μm (micromet) nhưng sau khi đập hoàn thành, kích thước này đã giảm xuống còn 4,4 μm.

Con số này cho thấy rằng, sau khi đập hoạt động, chỉ có đất sét và bùn mịn được giải phóng ra khỏi đập. Còn các loại trầm tích lớn hơn (như bùn thô và cát) chỉ được phóng thích khi có những lần xả lũ lớn.

Hệ Lụy Từ Sự Tích Tụ Trầm Tích

Đập Tam Hiệp được xây dựng trên sông Dương Tử, và như một công trình chặn dòng, sự tích tụ trầm tích do lượng nước lớn gây ra sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến khu vực Trùng Khánh nếu hiện tượng này tiếp tục kéo dài.

Giáo sư Hoàng Vạn Lý, một kỹ sư thủy lực hàng đầu của Trung Quốc, đã dự đoán rằng các cảng ở Trùng Khánh sẽ bị tắc nghẽn bởi bùn và sỏi trong vòng một thập kỷ tới.

Giáo sư, kỹ sư thủy lực Hoàng Vạn Lý. (Ảnh: Hoàng Vạn Lý).

Theo báo cáo từ Washington Post, lượng phù sa lớn từ sông Dương Tử và các lớp sỏi sẽ cản trở hoạt động của tuabin trong đập Tam Hiệp, giảm hiệu suất sản xuất điện, đồng thời lấp đầy đáy hồ chứa, gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường và tăng cường xác suất lũ lụt gây thiệt hại cho con người và kinh tế.

“Các kỹ sư đã bỏ qua những lớp sỏi và cát dày ở dưới lòng sông, vốn di chuyển chậm về hạ lưu, kết hợp với 540 triệu tấn bùn lơ lửng mỗi năm, những chất này đang tích tụ ở đáy hồ chứa và gây khó khăn cho việc nạo vét.” Giáo sư Hoàng Vạn Lý đã từng cảnh báo.

Lời cảnh báo của ông đã trở thành hiện thực sau 18 năm hoạt động của đập, với 1,8 tỷ tấn trầm tích tích tụ. Đồng thời, quá trình này đang diễn ra với tốc độ 100 triệu tấn mỗi năm.

Sự gia tăng trầm tích sẽ làm giảm dung tích hồ chứa, ảnh hưởng tới khả năng điều tiết nước, dẫn đến việc gia tăng nguy cơ ngập lụt tại các khu vực trung và hạ lưu sông Dương Tử, nơi có mật độ dân cư đông đúc và phát triển kinh tế mạnh mẽ.

Đây thực sự là một thách thức lớn đối với Trung Quốc, với việc giải quyết vấn đề bồi lắng không chỉ cần thiết cho việc duy trì hoạt động của hồ Tam Hiệp mà còn vì sự bảo vệ hệ sinh thái của dòng sông Dương Tử và sự an toàn của người dân.