Al Jassasiya: Giải mã các vết lõm bí ẩn trên đá ven biển Qatar

Trên một dải đất cát giáp bờ biển phía đông bắc Qatar có một tập hợp ký ức khắc trên đá mà bất kỳ ai quan sát kỹ đều thấy: hàng loạt vết lõm, hình vẽ thú kỳ quặc và những hình thuyền được chạm tỉ mỉ. Nơi ấy là Al Jassasiya — một trong những di tích nghệ thuật trên đá lớn nhất của Qatar — nơi mỗi mảng đá dường như giữ một phần câu chuyện về đời sống ven biển xưa.

Khám phá, quy mô và đặc điểm nổi bật

Al Jassasiya được phát hiện lần đầu vào năm 1957 và nằm cách thủ đô Doha khoảng một giờ đi lại. Trong vòng vài thập niên sau đó, các đoàn khảo cổ, trong đó có một nhóm từ Đan Mạch, đã tiến hành công tác khảo sát và hệ thống hóa các tác phẩm trên đá.

Tổng cộng, giới nghiên cứu thống kê khoảng 900 khuôn vẽ và vết chạm tại địa điểm này. Trong số đó, các vết lõm tròn (thường gọi là cupmarks) chiếm hơn một phần ba, xuất hiện theo những mẫu khác nhau: có chỗ là các nhóm rời rạc, có chỗ được đặt thành hàng hay hình dạng có thể nhận diện như mũi tên hay hoa. Một trong những hình gây chú ý là hai hàng song song, mỗi hàng có bảy vết lõm — chi tiết đã khơi gợi nhiều suy đoán về công năng của chúng.

Một hàng vết lõm dài trên đá tại Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Tại sao những vết lõm này khiến nhà nghiên cứu băn khoăn?

Dễ dàng nhận thấy rằng một số vết lõm có kích thước nhỏ đến mức không thể sử dụng như khay đựng manh mối vật chất (ví dụ để đặt viên sỏi cho trò chơi). Ngoài ra, nhiều vết nằm trên những mặt đá dốc — vị trí ít phù hợp để dùng cho hoạt động thường nhật như trò chơi hay lưu trữ đồ đạc. Những đặc điểm này khiến một số học giả nghiêng về quan điểm nghi lễ hoặc biểu tượng hơn là mục đích thực dụng.

Các giả thuyết được nêu bao gồm: bảng chơi tương tự ô ăn quan; công cụ phục vụ bói toán hoặc nghi thức; hệ thống để sắp xếp và phân loại ngọc trai; hoặc thậm chí là dấu hiệu để ghi chép các chu kỳ thủy triều và thời gian. Một trong những người phụ trách khai quật tại Bảo tàng Quốc gia Qatar nhận xét rằng không có bằng chứng trực tiếp chỉ rõ mục đích, và có thể các vết lõm phục vụ nhiều chức năng khác nhau qua các thời kỳ.

Các vết lõm tròn trên đá là đặc trưng của Al Jassasiya. (Ảnh: CNN).

Hình thuyền: dấu tích của đời sống biển

Trong số các tác phẩm, những hình vẽ thuyền được xem là chứng cứ quý giá để hiểu phần nào hoạt động sinh kế và kỹ thuật đóng thuyền của cư dân ven biển. Khi quan sát từ trên cao, nhiều bức vẽ có hình dáng giống con cá với đuôi nhọn, mái chèo xếp hàng và những chi tiết như vị trí cột buồm hay ván ngồi cho người chèo.

Một số bức còn mô tả mỏ neo; các dạng mỏ neo xuất hiện tại Al Jassasiya bao gồm kiểu truyền thống làm bằng đá, có hình tam giác và hai lỗ — đặc trưng vùng Arab — lẫn kiểu kim loại mà các chuyên gia ghi nhận đã lưu hành ở khu vực từ khoảng bảy trăm năm trước. Tỷ lệ hình thuyền tại đây cao hơn nhiều so với các di chỉ ven biển khác ở quốc gia này, điều đó phản ánh vai trò quan trọng của tàu thuyền trong đời sống và tín ngưỡng cộng đồng bản địa.

Hình ảnh thuyền tại Al Jassasiya tương đối giống hình con cá. (Ảnh: Qatar Museums).

Niên đại và những khó khăn trong xác định tuổi

Xác định thời điểm tạo ra các hình vẽ là một thách thức lớn. Các giả thuyết về niên đại ở khu vực này trải rộng: từ thời tiền sử (thời đồ đá mới) cho tới các giai đoạn muộn hơn, bao gồm cả thời kỳ Hồi giáo. Một số chuyên gia tin rằng các tác phẩm không đồng nhất về tuổi — nghĩa là chúng có thể được khắc ở những thời điểm khác nhau, trải qua nhiều thế hệ.

Một nghiên cứu được tiến hành trên chín bản khắc tại địa điểm chỉ ra rằng những tấm được kiểm tra có niên đại vài trăm năm — dù các nhà khoa học cũng nhấn mạnh cần thêm các khảo sát chuyên sâu để khẳng định một cách chắc chắn. Do vật liệu đá dễ bị tác động bởi môi trường và thiếu các lớp trầm tích rõ ràng bao phủ, việc áp dụng những phương pháp định tuổi thông thường gặp nhiều giới hạn.

Điểm nhìn nhân văn: thuyền và thế giới quan

Hình thuyền không chỉ cung cấp dữ kiện về kiểu thuyền và công cụ dùng trong nghề đánh cá, mò ngọc trai hay giao thương; chúng còn ẩn chứa những lớp ý nghĩa văn hóa. Nhiều tác giả nghiên cứu văn hóa Trung Đông và Địa Trung Hải đã liên hệ biểu tượng thuyền với niềm tin về hành trình qua thế giới người chết — ví dụ như quan niệm về phương tiện đưa linh hồn sang cõi khác trong một số nền văn minh cổ.

Những nhà văn tìm hiểu quá khứ Qatar cho rằng các bản khắc thuyền có thể phản ánh cả ký ức dân gian và niềm tin tâm linh, chứ không chỉ đơn thuần là minh họa đời sống vật chất. Vì vậy, đọc các bức chạm khắc ở Al Jassasiya cần kết hợp góc nhìn khảo cổ, dân tộc học và lịch sử tư tưởng.

Ý nghĩa với nghiên cứu hiện đại và bảo tồn

Al Jassasiya là nguồn tư liệu quan trọng để phục dựng khía cạnh ít được ghi chép của lịch sử ven biển Qatar: từ cách người dân đóng thuyền, neo đậu, tới những thực hành văn hóa gắn với biển. Tuy vậy, việc bảo tồn các bản khắc trước tác động của thời tiết, xói mòn và hoạt động con người đòi hỏi tiến hành khảo sát, số hoá và lập hồ sơ chi tiết.

Những nghiên cứu sâu hơn không chỉ giúp trả lời các câu hỏi về công năng ban đầu của các vết lõm và hình vẽ mà còn góp phần làm rõ bức tranh thay đổi của vùng ven biển qua các thời đại — đặc biệt là khi khu vực này có lịch sử dài liên quan tới nghề mò ngọc trai và giao thương vùng biển.

Câu hỏi thường gặp

Al Jassasiya nằm ở đâu và đã được phát hiện khi nào?
Al Jassasiya tọa lạc trên một khu vực đụn cát ven biển phía đông bắc Qatar và được ghi nhận lần đầu vào năm 1957.

Có bao nhiêu tác phẩm đá được tìm thấy tại đây?
Giới khảo cổ thống kê khoảng 900 bản khắc và vết chạm tại Al Jassasiya, với nhiều dạng hình khác nhau.

Các vết lõm có chắc chắn là lối chơi như ô ăn quan không?
Không có bằng chứng thuyết phục cho giả thuyết này; một số vết quá nhỏ hoặc nằm ở vị trí bất tiện, nên các giả thuyết khác về nghi lễ, lưu trữ hay tính toán thủy triều cũng được cân nhắc.

Các hình thuyền nói lên điều gì?
Chúng cung cấp thông tin về kiểu thuyền, công cụ và vai trò của tàu thuyền trong đời sống ven biển; đồng thời có thể chứa yếu tố biểu tượng liên quan tới tín ngưỡng về hành trình và thế giới bên kia.

Kết luận

Al Jassasiya là bằng chứng sống cho một truyền thống khắc họa trên đá kéo dài nhiều thế hệ và phản ánh mối quan hệ chặt chẽ giữa con người với biển tại vùng ven bờ Qatar. Dù nhiều câu hỏi vẫn cần lời giải, khu di tích tiếp tục mở ra những hướng nghiên cứu đa ngành: khảo cổ học, lịch sử hàng hải và văn hóa dân gian. Việc kết hợp nghiên cứu chi tiết và nỗ lực bảo tồn sẽ giúp chuyển những hình khắc mong manh vượt qua thời gian để kể tiếp câu chuyện của chúng cho tương lai.

<!– Phần giới thiệu đọc thêm: mỗi đoạn riêng, bằng tiếng Việt, có đúng 1 thẻ anchor text –>

Nếu bạn quan tâm đến những bí ẩn mộ phần và hiện vật chôn giấu trong đá, bài viết về những chiếc quan tài đá ở Assos cung cấp góc nhìn độc đáo về truyền thuyết và vật liệu đã khiến nhiều nhà khoa học đặt câu hỏi: Quan tài đá Assos và lời đồn 40 ngày phân hủy.

Đối với độc giả muốn khám phá các văn bản lịch sử khắc trên đá và vai trò của những tấm bia trong ghi chép triều đại, chuyên khảo về tấm phiến Palermo phân tích nội dung chữ khắc và những đoạn còn thiếu có thể làm sáng tỏ nhiều ngóc ngách lịch sử: Phiến đá Palermo: ký ức hoàng gia và bí ẩn văn bản.

Nếu câu chuyện về con người mang hình thái trẻ thơ và những hệ quả đối với nghiên cứu sinh học làm bạn tò mò, bài tổng hợp về trường hợp Brooke Greenberg sẽ mở rộng góc nhìn về phát triển và lão hóa trong y học: Brooke Greenberg và bí ẩn về sự ngưng phát triển.